Vở kịch người diễn

Có một thời gian dài, tôi tin rằng con người có một “bản chất thật” nằm đâu đó rất sâu bên trong mình. Rằng dưới lớp quần áo, nghề nghiệp, mạng xã hội, những vai trò xã hội… sẽ tồn tại một cái “tôi nguyên bản”, tinh khiết và ổn định.

Nhưng càng lớn, tôi càng nghĩ điều đó là không đúng, không hẳn là không đúng, chỉ là cảm giác nó mang tính biểu tượng hơn.

Tôi bắt đầu nhận ra rất nhiều thứ ta gọi là “tính cách”, “nam tính”, “nữ tính”, “trưởng thành”, hay thậm chí “tình yêu” thực ra được học nhiều hơn là bộc lộ tự nhiên. Ta không đơn thuần sống; ta được dạy cách sống. Không chỉ bằng luật pháp hay giáo dục, mà bằng ánh nhìn, lời khen, sự xấu hổ và những hình mẫu lặp đi lặp lại quanh mình.

Judith Butler gọi điều đó là performativity — tính trình diễn của bản sắc.

Ý của Butler không phải rằng con người “giả tạo” như những diễn viên sân khấu hay màn ảnh. Bà không nói ta cố tình lừa dối người khác. Điều bà muốn chỉ ra là: rất nhiều thứ ta tưởng là “bản chất tự nhiên” thực ra được hình thành từ những hành vi lặp đi lặp lại đến mức chúng trông giống bản chất.

Một người đàn ông được dạy rằng:

• phải mạnh mẽ,
• phải kiếm tiền,
• phải chăm lo gia đình,
• không được khóc,
• phải làm trụ cột.

Lâu dần, anh ta không còn cảm thấy mình đang “đóng vai đàn ông”. Anh ta tin đó là chính mình hơn là những gì được gọi là bản chất, và đôi khi có những điều không thiêng liêng đến thế, chỉ vì nó được dạy như thế.

Nhưng hãy thử nghĩ kỹ hơn: tại sao một người đàn ông không kiếm được nhiều tiền lại cảm thấy mình thất bại, ngay cả khi anh ta là người tử tế? Tại sao một người cha ở nhà chăm con đôi khi bị xem là “kém nam tính”? Tại sao một người phụ nữ quá tham vọng thường bị gọi là lạnh lùng, trong khi một người đàn ông như vậy lại được xem là bản lĩnh?

Bởi xã hội không chỉ tạo ra luật lệ. Xã hội tạo ra biểu tượng, một hình ảnh mà người ta muốn nhìn.

“Người đàn ông tốt” không còn là một con người cụ thể, mà là một hình tượng văn hóa:

• người mặc sơ mi đi làm,
• im lặng chịu áp lực,
• trả tiền trong bữa ăn,
• lái xe về muộn,
• ít than phiền,
• hy sinh cho gia đình.

Nhiều hành vi trong số đó không xuất phát từ sinh học. Chúng là những kịch bản xã hội được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Điều thú vị là: ngay cả khi không có ai nhìn, ta vẫn tiếp tục diễn. Trước mình đọc được 1 câu: “Sự tồn tại của một con người nên có ý nghĩa chỉ bằng việc tồn tại.” Tức là một người nào đó nên cảm thấy có ý nghĩa chỉ vì sự tồn tại thôi, không gì khác.

Một người đàn ông có thể thấy xấu hổ khi bật khóc một mình. Không ai phán xét anh ta lúc đó cả. Nhưng ánh nhìn xã hội đã được nội tâm hóa. Anh ta tự trở thành khán giả của chính mình.

Đó là lúc performance trở thành identity.

Nhưng Butler không hoàn toàn bi quan. Bà không bảo con người hãy ngừng diễn, vì điều đó gần như không thể. Không ai tồn tại bên ngoài xã hội đủ lâu để trở thành một “cái tôi nguyên chất” hay một bản ngã mặc định.

Điều quan trọng hơn là: nhận ra mình đang diễn cái gì.

Có những vai diễn khiến con người méo mó:

• người đàn ông phải thành công bằng mọi giá,
• người phụ nữ phải trẻ đẹp mãi mãi,
• người trẻ phải “đặc biệt”,
• người trưởng thành không được yếu đuối.

Nhưng cũng có những vai diễn giúp con người trưởng thành hơn:

• học cách làm cha,
• học cách lắng nghe,
• học cách tử tế,
• học cách chịu trách nhiệm.

Một người cha có thể ban đầu chỉ “đóng vai” người cha tốt: đưa con đi học, tập kiên nhẫn, tập bớt nóng nảy, tập có mặt trong gia đình. Nhưng chính sự lặp lại đó dần tạo nên con người mới nơi anh ta.

Thì liệu điều đó có là giả tạo?

Hay đó chính là cách con người được hình thành?

Có lẽ vấn đề không nằm ở việc ta có đang diễn hay không. Vì từ đầu đến cuối, con người vốn luôn sống trong những cấu trúc biểu tượng. Vấn đề là liệu vai diễn ấy có khiến ta trở nên nhỏ bé hơn, hay nhân văn hơn.

Cuối cùng, điều đáng sợ nhất có lẽ không phải việc con người sống như một vai diễn.

Mà là sống cả đời trong một vai diễn do người khác viết sẵn, rồi gọi nó là “bản chất của mình”.